این روز، یادآور عبور سرافرازانه از امتحان‌های دشوار و دستیابی به قله‌های رفیع بندگی است. رهبر شهید انقلاب در خصوص این عید بزرگ می‌فرمایند: «عید قربان یکی از امکانات ما مسلمان ها برای همگرایی و وحدت، و خنثی کردن توطئه های دشمنان در راستای بدبین کردن ما نسبت به یکدیگر است که بایستی از آن استفاده کنیم.»(بیانات مقام معظم رهبری در دیدار بسیجیان استان کرمانشاه؛ ۲۲ مهر ۱۳۹۰.) در اندیشه این شهید بزرگوار عید قربان در کنار ابعاد فردی و عبادی، ظرفیتی عظیم برای تقویت «همگرایی و وحدت» امت اسلامی است. در شرایطی که دشمنان اسلام با ابزارهای مختلف در صلح و امنیت مسلمانان رخنه کرده و به دنبال ترویج بدبینی میان برادران دینی هستند، عید قربان فرصتی است تا با تکیه بر مشترکات عمیق ایمانی، توطئه‌های تفرقه‌افکنانه خنثی شود. این عید، نماد همبستگی امتی است که در مسیر توحید، آماده ایثار و فداکاری برای آرمان‌های بلند اسلامی است. در ادامه به مناسبت سالروز این عید بزرگ نگاهی به آموزه های ایشان در خصوص این عید و روزهای مبارکی که در آن به سر می‌بریم خواهیم داشت.

مقدمه‌ای برای ماه محرم

در ابتدای سخن خوب است به فضیلت ماه ذی الحجه در کلام رهبر شهید به پردازیم. آیت‌الله العظمی خامنه‌ای در خصوص این ماه عظیم می‌فرمایند: «ماه ذی‌الحجّه هم ماه عجیبی است؛ ماه دعا، ماه مناجات، ماه یادآوری میقات پروردگار با پیغمبر بزرگ [است]؛ اوج این حرکتِ تضرّع و دعا و توسّل هم روز عرفه است که آنجا شاهد گفت‌گوی امام بزرگوار و شهیدمان با خدای متعال هستیم -دعای عرفه، با آن مضامین بلند- بعد هم روز [عید] قربان، یادآوری قربانی بزرگ، وَ فَدَیناهُ بِذِبحٍ عَظیمٍ؛ بعد وارد دهه‌ی دوّم ذی‌حجّه می‌شویم، دهه‌ی غدیر، ماجرای عجیبی است؛ این ماه مهمّی است؛ و مقدّمه‌ی ماه محرّم. از این فرصت‌ها استفاده‌ی معنوی کنیم.

سیر معنوی از میقات موسی (ع) تا قربانگاه ابراهیم (ع)

دهه اول ذی‌حجه، دهه‌ای است که با میعاد چهل‌روزه حضرت موسی (ع) پیوند خورده است؛ آنجا که پروردگار عالم، سی شبِ ذی‌قعده را با ده شبِ اول ذی‌حجه تکمیل کرد تا میقات الهی به پایان برسد. این امتداد زمانی، نشان‌دهنده اهمیت ویژه این ایام برای آمادگی معنوی و تقرب به خداوند است که در نهایت به حادثه عظیم عید قربان منتهی می‌شود. آیت الله العظمی خامنه‌ای؛ در این باره می فرمایند: «خاطره‌ی روز عید قربان، خاطره‌ی بزرگی است؛ اساساً دهه‌ی اوّل ذی‌حجّه، دهه‌ی خاطره‌ها است. در ماه ذی‌حجّه، هر دهه‌ای یک خصوصیّتی دارد؛ دهه‌ی اوّل، هم دهه‌ی خاطره‌های پُرشکوه و مهم و آموزنده است و هم دهه‌ی تضرّع و توجّه و انابه‌ی الی‌الله است. خاطره‌ها از خاطرات مربوط به حضرت موسی (علیه السّلام) شروع میشود که مسئله‌ی «وَ واعَدْنا مُوسی‌ ثَلاثینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعینَ لَیْلَة» (اعراف، ۱۴۲) [است که] چهل شب میعاد حضرت موسی با پروردگار عالم در کوه طور یا همان میقاتی که بود طول کشیده؛ که در تفسیر هست که این چهل شب از اوّلِ شبِ اوّل ذی‌قعده است تا شب عید قربان. و اوّل، قرار سی شب است، بعد ده شب اضافه می‌شود که همین ده شب ذی‌حجّه است؛ که این [موضوع]، اهمّیّت این شبها را نشان می‌دهد.»

امتحان ابراهیمی؛ الگوی بی‌نظیر ایثار و تسلیم

قلبِ عید قربان، واقعه‌ای شگفت‌انگیز در تاریخ ایمان است. حضرت ابراهیم (ع) در دوران پیری، پس از سال‌ها انتظار، به هدیه الهی یعنی اسماعیل (ع) دلبسته بود. اما براساس فرمان الهی، مأمور شد تا عزیزترین دارایی خود را فدا کند. رهبر شهید انقلاب در تبیین این حادثه عظیم می‌فرمایند: «این قربانی شگفت‌انگیز و شگفتی‌ساز در تاریخ که بی‌نظیر است. حضرت ابراهیم مأمور میشود که نوجوان خودش را به دست خودش به قتل برساند -امر الهی است، آزمایش الهی است- آن هم فرزندی که سالهای متمادی از وجود او محروم بوده و در پیری اَلحَمدُ لِلَّهِ الَّذی وَهَبَ لی عَلَی الکِبَرِ إِسماعیلَ وَإِسحاق؛ (سوره‌ی ابراهیم، بخشی از آیه‌ی ۳۹؛ «سپاس خدای را که با وجود سالخوردگی، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید... د.») خدای متعال این بچّه را به حضرت ابراهیم داده بود و خب پیدا است چقدر انسان به فرزندِ اواخر عمر و دوران پیری دلبسته است. به این فرزند که حالا «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ» (سوره‌ی صافات، بخشی از آیه‌ی ۱۰۲؛ «وقتی با او به جایگاه «سَعْی» رسید... د.») -یک جوانی و یا نوجوانی شده- گفت میخواهم تو را به قتل برسانم، این دستور خدا است. آن جوان هم گفت: یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی‌ إِنْ شاءَ اللَهُ مِنَ الصَّابِرین. (سوره‌ی صافات، بخشی از آیه‌ی ۱۰۲؛ «... ای پدر من! آنچه را مأموری بکن؛ ان‌شاء‌الله مرا از شکیبایان خواهی یافت.») ببینید اینها حوادث عجیب تاریخ دین، تاریخ دین‌داری، تاریخ ایمان، تاریخ اسلام است. ما در گذشته‌ی خودمان، در سابقه‌ی دین‌داری خودمان اینها را داریم، که پدرِ پیر حاضر است جوان خودش را به دست خودش به خاطر دستور خداوند قربانی کند و جوان هم با کمال میل و طوع و رغبت میگوید: اِفْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی‌ إِنْ شاءَ اللَهُ مِنَ الصَّابِرین؛ ‌ خواهی دید که من تحمّل میکنم. این هم خاطره‌ی عید قربان است که خب این دهه‌ی اوّل، دهه‌ی این‌ جور خاطره‌های شکوهمند و پُرمعنا و راهنمایی‌کننده است.»

قدردانی بزرگ الهی از آنها که تسلیم امرش هستند

اگر به حکمت مندرج در عید قربان توجه شود، خیلی از راهها برای ما باز می‌شود. در عید قربان یک قدردانی بزرگ الهی نهفته است از پیامبر برگزیده ی حضرت حق، حضرت ابراهیم علیه السّلام که آن روز ایثار کرد. بالاتر از ایثار جان، در مواردی ایثار عزیزان است. او در راه پروردگار، به دست خود عزیزی را قربان می کرد؛ آن هم فرزند جوانی که خدای متعال بعد از عمری انتظار، در دوران پیری به او داده بود؛ که فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ» [ابراهیم/۳۹]. خدای متعال این دو پسر را در دوران پیری، لا بد بعد از یک عمر انتظار و اشتیاق، به این پدر داده بود؛ امید فرزند هم دیگر بعد از آن نداشت. سید شهیدان همه ی عالم، حضرت ابا عبد اللَّه الحسین علیه الصّلاة و السّلام- که خود مظهر ایثار و مظهر شهادت است- در دعای شریف عرفه از این حادثه یاد می کند؛ «و ممسک یدی ابراهیم عن ذبح ابنه بعد کبر سنّه و فناء عمره»؛

مفهوم امتحان الهی؛ نردبانی برای صعود

امتحان الهی، برخلاف تصور عمومی، برای شناسایی وزنِ انسان نزد خدا نیست (چرا که او بر همه چیز واقف است)، بلکه خودِ امتحان «یک گام به سوی مقصد» است. امتحان یعنی عبور از وادی محنت. هر زمان که انسان یا ملتی بتواند بر هوای نفس غالب شده و از سختی‌های مسیر عبور کند، به حیات و مرحله جدیدی از کمال دست می‌یابد. عید قربان به ما می‌آموزد که بدون ایثار، امکان عروج به مدارج عالیه وجود ندارد. رهبر شهید انقلاب در شریح این امر چنین فرموده اند: «این ایثار و این گذشت، یک نماد است برای مؤمنانی که می خواهند راه حقیقت را، راه تعالی را، راه عروج به مدارج عالیه را طی کنند. بدون گذشت، امکان ندارد. همه ی امتحانهائی که ما می شویم، در واقع نقطه ی اصلی اش همین است؛ پای یک ایثار و یک گذشت به میان می آید. گاهی گذشت از جان است، از مال است؛ گاهی گذشت از یک حرفی است که کسی زده است، می خواهد با اصرار و لجاجت پای آن حرف بایستد؛ گاهی گذشت از عزیزان است؛ فرزندان، کسان. امتحان یعنی عبور از وادی محنت. یک محنتی را، یک شدتی را جلوی پای یک انسانی یا یک ملتی می گذارند؛ عبور از این محنت، امتحان است. اگر توانست عبور کند، به آن منزل مقصود می رسد؛ اگر نتوانست- نتوانست استعداد مندرج در وجود خود را بروز دهد، نتوانست بر هوای نفس غالب بیاید و عبور کند- می ماند؛ امتحان این است. امتحان الهی برای این نیست که خدا ما را بشناسد، ببیند ما در چه وزنی، در چه حدی هستیم؛ خود امتحان در حقیقت یک گام است به سوی مقصد. من و شما که امتحان می شویم، معنایش این است که اگر توانستیم از این شدت و از این محنت عبور کنیم، یک وضع جدیدی، حیات جدیدی، مرحله جدیدی را به دست می آوریم. در این خصوص، یک ملت و یک شخص تفاوتی نمی کند.»

عید قربان و عید غدیر؛ پیوند ناگسستنی در «دهه امامت»

ماه ذی‌حجه مقطع اتصال دو واقعه بزرگ در موضوع «امامت» است. حضرت ابراهیم (ع) پس از موفقیت در امتحان‌های سخت (از جمله ذبح فرزند) به مقام والای امامت نائل آمد: «قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا». از سوی دیگر، عید غدیر نیز روزی است که حضرت علی (ع) پس از سال‌ها جهاد و امتحان‌های بزرگ به منصب امامت منصوب شد. از این رو، فاصله میان این دو عید بزرگ را «دهه امامت» نامیده‌اند؛ دورانی که دل‌ها میان ایثار ابراهیمی و ولایت علوی پیوند می‌خورد. آیت الله العظمی خامنه ای در خصوص این پیوند مبارک و برکت های آن چنین فرموده اند: «مناسبت های بزرگ، مانند اعیاد غدیر، فطر و قربان، بهانه‌هایی پی در پی برای مستحکم‌تر کردنِ رابطه قلبی و معنوی خود با خدای مهربان و عزیز هم هست. با این ارتباط معنوی، خود را به آن مرکز عظیم قدرت و عزّت و حکمت، هرچه بیشتر مرتبط می کنیم و بهره می بریم. به ویژه دو عید بزرگ غدیر و قربان که در ماه ذی الحجه و ایام حج و روزهای مناجات و توبه و استغفار قرار گرفته و دو مقطع مهم در خصوص موضوع امامت است، زیرا در عید قربان حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) بعد از امتحان‌های سخت به مقام امامت نائل می‌شوند و در روز عید غدیر خم هم حضرت علی (علیه‌السلام) بعد از امتحان‌های بزرگ به منصب والای امامت می‌رسند. در این مقطع متصل و مرتبط با مسئلۀ امامت، دل‌ها متوجه یک ارتباط بین عید قربان و عید غدیر شده و بعضی هم این را «دهۀ امامت» نامیده‌اند، که نام مناسبی است.»

در پایان می‌توان این‌گونه جمع‌بندی کرد که در اندیشه رهبر شهید انقلاب عید قربان، تنها خاطره‌ای متعلق به گذشته نیست، بلکه نقشه‌راهی برای امروز و فردای ماست. اگر به حکمت‌های مندرج در این روز —از جمله تقویت رابطه با مرکز قدرت و عزت (خداوند)، آمادگی برای گذشت در راه حقیقت و تحکیم پیوندهای برادری— توجه کنیم، بسیاری از راه‌های بسته برای ما گشوده خواهد شد. عید قربان، عیدِ بازگشت به خویشتن و عبور از حصارهای «نفس» برای رسیدن به افق‌های روشن «عبودیت و وحدت» است.

منابع:

بیانات در دیدار مردم اصفهان در روز عید قربان و در سالروز ۲۵ آبان ۱۳۶۱؛

بیانات در دیدار جمع کثیری از بسیجیان کشور؛ ۴ آذر ۱۳۸۸.

۱۳۹۷/۰۵/۲۲بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم

۱۳۹۹/۰۵/۱۰ بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان